Een tentoonstelling in het Amsterdamse Rijksmuseum, getiteld “FAKE!”, belicht de lange geschiedenis van beeldmanipulatie in de fotografie en toont aan dat deze praktijk digitalisering voorafgaat en geen zuiver fenomeen van de 21e eeuw is.
De tentoonstelling, te zien tot 25 mei, toont ongeveer 50 historische foto’s gemaakt tussen 1860 en 1940 en illustreert dat misleidende en creatieve visuele illusies vanaf het begin deel uitmaken van de fotografie.
Van schaar en lijm tot spiritismefotografie
Vroege fotografen gebruikten scharen, lijm, inkt en potloden voor fotomontages. Deze composities, variërend van humoristisch tot politiek, vervaagden vaak de scheidslijn tussen echte en gefabriceerde beelden, waardoor ze moeilijk te onderscheiden waren.
Een opmerkelijk voorbeeld in de tentoonstelling is een Duitse tijdschriftcover uit 1934 waarop de Nazi-propagandaminister Joseph Goebbels te zien is die een Karl Marx-baard aan Adolf Hitlers gezicht bevestigt.
Gemaakt door de Duitse kunstenaar John Heartfield, bekend om zijn politiek geladen fotomontages, diende dit beeld als kritiek op Hitlers pogingen om arbeidersklasse-kiezers aan te spreken.
Hoewel de manipulatie van het beeld voor hedendaagse kijkers duidelijk is, leidde het destijds waarschijnlijk tot nauwkeurig onderzoek bij mensen die het in de jaren 1930 op krantenkiosken zagen.
Geloven in het hiernamaals uitbuiten
“Spiritismefotografie”, waarbij dubbele belichtingen werden gebruikt, speelde in op de fascinatie voor het hiernamaals. In een tijd waarin het verlies van een familielid tragisch vaak voorkwam, maakten deze fotografen misbruik van de rouwenden door valselijk te beweren dat de overledene boodschappen kon sturen vanuit het graf.
Édouard Isidore Buguet, een Franse fotograaf die zich specialiseerde in spiritismefotografie, gaf toe de techniek te gebruiken en werd gevangen gezet, terwijl William H. Mumler, een Amerikaanse beoefenaar van dezelfde methode, werd vrijgesproken en later Mary Todd Lincoln fotografeerde met een spookachtige Abraham Lincoln.
De tentoonstelling wil hedendaagse zorgen over AI-gegenereerde beelden en digitale manipulatie in context plaatsen, door te laten zien dat deze praktijken historische precedenten hebben.
De ontwikkeling van dergelijke technieken, van het knippen en samenstellen van beelden tot het kopen van stockfoto’s voor landschapsverbeteringen in de jaren 1870, benadrukt een voortdurende evolutie in visuele verhalen en misleiding binnen de fotografie.